Ja hoor, #HalbeWasErbij

ScreenHunter_1011 Feb. 13 09.23

Jan Blommaert

Politieke communicatie is sinds de doorbraak van sociale media al een tijd niet meer het monopolie van politici en politieke verslaggevers in de massamedia. Die communicatie wordt ook gemaakt door miljoenen burgers. En in heel uiteenlopende genres, van de Facebook post en de retweet tot en met de politieke meme. Kleine of grote incidenten in de politiek zorgen voor een stortvloed aan snedige, sarcastische of gewoon hilarisce memes. De Nederlandse Minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra mocht het in februari 2018 ondervinden.

De feiten zijn bekend. Zijlstra had ooit beweerd dat hij vrij radicale geopolitieke uitspraken rechtstreeks uit de mond van de Russische president Putin had opgetekend. En dat bleek een leugentje: hij had die uitspraken slechts uit de tweede hand. En bovendien had hij ze fout weergegeven, niet als reflecties op het Russische verleden maar als duivelse plannen voor de Russische toekomst. Als Minister van Buitenlandze Zaken die de Nederlandse relaties met Rusland gestalte moet geven, en die bovendien de Nederlandse diplomatie moet leiden, is dat niet best. Zeker niet wanneer die Minister een belangrijk bezoek aan Moskou op de agenda heeft staan. Meteen openden de massamedia het vuur op de Minister, en de kritiek was niet mals.

Maar meteen trokken ook de meme-machines op sociale media zich op gang. En laat ons die machines van naderbij bekijken.

Reduceren en ontwikkelen

Wat de makers van memes doen is reductie: een complex gegeven wordt gereduceerd tot één aspect ervan. En die reductie wordt vervolgens via oneindige variaties ontwikkeld in reeksen van aan elkaar gerelateerde memes, in een soort van sneeuwbal-effect: slaat de eerste golf van memes aan, dan krijg je een niet meer te stoppen golf van nieuwe varianten. De eenvoudige fotoshop-technieken die je daarvoor nodig hebt zijn wijd verspreid en gebruiksvriendelijk, en de groep van mogelijke producenten is dan ook immens.

Het is de meme-golf die viraal gaat, eerder dan individuele memes. Grote aantallen burgers circuleren specifieke memes, en evenveel zetten zich aan het werk in de constructie van nieuwe varianten. Het is de handeling van meme-isering die viraal gaat, en het effect van memes meet je dus best niet aan de hand van de viraliteit van specifieke memes, wel aan het volume van gerelateerde memes die circuleren.

De reductie die we zagen nam snel de vorm aan van een thematische hashtag, #HalbeWasErbij, en meteen is het thema bepaald en kon de eindeloze ontwikkeling van de memes starten.

#HalbeWasErbij

Uiteraard wordt de vermeende relatie tussen Zijlstra en Putin verder ontwikkeld via memes zoals deze:

ScreenHunter_1023 Feb. 13 12.39

En het belang dat hij zichzelf via die foute beweringen toekent wordt eveneens uitvergroot:

ScreenHunter_1012 Feb. 13 09.23

Maar dan begint het pas. Aangezien hij zichzelf onterecht had voorgesteld als getuige van een moment in de geschiedenis – de geopolitieke uitspraken van Putin – werd Zijlstra afgebeeld als getuige van grote en kleine historische feiten. Hier zijn enkele voorbeelden.

Halbe Was Erbij toen Charles en Diana trouwden.

ScreenHunter_1016 Feb. 13 09.25

Halbe Was ook Erbij toen Kennedy vermoord werd.

ScreenHunter_1014 Feb. 13 09.24

En Halbe Was Erbij toen Napoleon zegevierend van slagveld naar slagveld trok.

ScreenHunter_1013 Feb. 13 09.24

Eén bepaalde foto van Zijlstra bleek buitengewoon productief: een beeld van de Minister die, dossiers onder de arm, over een hekje sprong. Die ongewone pose werd in dozijnen beelden verwerkt. Zo Was Halbe Erbij toen Oranje in 1988 Europees voetbalkampioen werd.

ScreenHunter_1015 Feb. 13 09.24

Halbe Was Erbij als vijfde lid van The Beatles:

ScreenHunter_1018 Feb. 13 10.08

Ook in deze houding Was Halbe Erbij toen Kennedy werd vermoord:

ScreenHunter_1020 Feb. 13 10.27

En niet te missen: Halbe Was Erbij toen de Muur viel.

ScreenHunter_1025 Feb. 13 15.59

Wie de details van de Mona Lisa bestudeert merkt dat Halbe ook Erbij Was toen Leonardo het landschap achter de glimlachende schoonheid schilderde.

ScreenHunter_1010 Feb. 13 09.22

De coverfoto toonde al aan dat Halbe Erbij Was op de Olympische winterspelen van Pyeongchang, die volop aan de gang waren toen het schandaal uitbrak.

ScreenHunter_1021 Feb. 13 11.54

Ook dat deel van de actualiteit voorzag dus in een reservoir van gerelateerde memes. Kortom: Halbe was zowat overal en altijd Erbij. En de constante koppeling van Zijlstra aan momenten uit de wereldgeschiedenis zorgt voor een enorme amplificatie van zijn eigen kleine leugentje.

De meme-iserende gemeenschap en haar impact

Dit zijn producten van meme-isering. Die handeling verloopt binnen een online gemeenschap die zich snel vormt en ook snel een structuur aanneemt waarbij de leden memes met elkaar delen en van commentaar voorzien, en elkaar ook middelen en technieken aanreiken om mee memes te maken. De bijgewerkte foto van Zijlstra die over het hekje springt werd bijvoorbeeld getweet als volgt:

Basismateriaal #HalbeWasErbij

Het ruwe materiaal voor de eindeloze variaties wordt dus gemaakt door mensen die daarin iets meer bedreven zijn dan anderen, zodat die anderen er hun eigen productieve ideeën op kunnen loslaten. Meme-gemeenschappen zijn solidaire grassroots leergemeenschappen waarin kennis, deskundigheid en creativiteit gedeeld worden. Wie de “ontdekker” is van de basis-meme doet zelden veel ter zake. Het is een ludieke activiteit die draait rond collectieve en goed gefocuste online interactie binnen een gemeenschap.

Dit is een hedendaagse vorm van politieke communicatie. Er is niets “virtueel” aan want de effecten zijn heus wel “echt”, en het uitgesproken ludieke karakter ervan (“veel plezier!”) betekent niet dat het geen invloed heeft op de manier waarop publieke debatten en publieke opinie worden gevormd vandaag. Integendeel, de meme-isering van Halbe Zijlstra was meteen ook een item in de massamedia en een deel van de publieke druk op Zijlstra. Viraal gaan als kop van jut in golven van memes is een belangrijk politiek feit geworden, en de politicus die er het lijdend voorwerp van is, die is erbij (met excuses voor de goedkope woordspeling).

Wie ooit de ambitie koestert om een biografie van Zijlstra te schrijven – of van zowat elke prominente hedendaagse politicus – zal ook dit soort dingen in de archieven terugvinden. Ik ben benieuwd hoe die biografen daarmee zullen omgaan.

 

Naschrift

Zijlstra nam op 13 februari 2018 in de valavond ontslag als Minister van Buitenlandse Zaken


by-nc

Advertisements

About jmeblommaert

Taalkundig antropoloog-sociolinguist, hoogleraar Taal, Cultuur en Globalisering aan Tilburg University. Politiek publicist.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s