De Trojka en de machtsvraag: een ideologisch keerpunt?

ScreenHunter_107 Jan. 30 19.33

Jan Blommaert 

Op 30 januari, tijdens een persconferentie na een vergadering met Jeroen Dijsselbloem van de zogenaamde Eurogroep, deed de nieuwe Griekse minister van financiën Varoufakis een merkwaardige uitspraak. Hij betwistte het gezag van de zogeheten Trojka – het orgaan dat de Eu in het leven had geroepen om landen zoals Griekenland terug in het carcan van de begrotingsdiscipline te dwingen. De Trojka is samengesteld uit fiscale deskundigen van de Europese Centrale Bank, de Europese Commissie en het Internationaal Muntfonds, en sinds 2010 is het dit trio dat in Griekenland het radicale besparingsbeleid heeft gedicteerd. Het deed dit via recepten die zeer eenzijdig financieel waren, maar die via die financiële doelstellingen een enorme reeks zeer ingrijpende sociale en politieke maatregelen oplegden. De vernietigende effecten ervan op de Griekse economie, haar arbeidsmarkt, haar sociaal vangnet, de onderwijs- en gezondheidsinfrastructuur en alle andere door de overheid gesubsidieerde sectoren zijn intussen voldoende bekend.

De recepten van de Trojka staan al lang bloot aan heftige kritiek van zeer prominente economen zoals Paul Krugman, Joseph Stiglitz, Thomas Piketty en, bij ons, Paul De Grauwe. Te snelle en radicale fiscale ingrepen gericht op het verlagen van de staatsschuld en het beperken van het begrotingsdeficit leiden naar fundamentele verzwakking van het economische weefsel en zullen dus, paradoxaal, de economische crisis verdiepen eerder dan oplossen. Om het eenvoudig voor te stellen: wanneer 60% van de jongeren tussen de 18 en 30 jaar werkloos wordt dan heeft dat gevolgen voor de deskundigheid van de arbeidskracht van de toekomst, en verlaagt het de binnenlandse consumptie zeer aanzienlijk (bijvoorbeeld – relevant voor deze leeftijdscategorie – op de vastgoedmarkt, waar jonge mensen de aankoop van een woning zullen uitstellen of afstellen). En de afbraak van de fundamentele infrastructuur die op middellange termijn het welzijn van het economische weefsel bepaalt – denk aan onderwijssystemen – kost fenomenale hoeveelheiden geld om opnieuw op te starten en tot bloei te brengen, terwijl je met een generatie laag-opgeleiden achterblijft.

Escalerende ongelijkheid, zo toonde Piketty aan, is gewoon slecht voor de economie. In Griekenland is dat allemaal bijzonder evident geworden, en zelfs het IMF geeft al een paar jaar blijk van bezorgdheid over deze nefaste effecten van haar eigen crisisbestrijdend receptenboekje. Economie en samenleving blijken, tot spijt van wie het benijdt, wel degelijk aan dezelfde regels onderworpen te zijn, maar dan wel aan de regels van de samenleving, niet die van de economie. Wie zogenaamde “economische wetten” loslaat op de samenleving vernietigt allebei. Merkwaardig dat men dit slechts zeer traag lijkt te begrijpen, want iemand als Adam Smith had dat een paar eeuwen terug al goed door.

Hoe kan het dat dit volkomen kreupele model van crisisbeheer gedurende jaren zonder al te veel tegenstand is uitgevoerd – een team van niet-verkozen technocraten, in dienst van de fiananciële “markten”, dat met het fiat van een politieke overheid (de EU) een beleid oplegt aan verkozen regeringen en parlementen, die ter zake geen enkele inspraak hebben terwijl de schade in de eigen samenleving dramatische proporties aanneemt?

Men kan dit enkel verklaren door wat dieper te gaan kijken. De Trojka, haar gezag en haar vrijheid van handelen, zijn een uitkomst van een grote ideologische beweging binnen de EU, waarin “economie” losgemaakt wordt van “politiek” en erbuiten wordt geplaatst. Dit is een puur neoliberaal dogma: de “economie” gehoorzaamt enkel haar eigen wetten, niet die van een democratisch verkozen overheid. Die laatste moet gewoon volgen. Daardoor kan men het “economische” probleem (begrotingstekort en overheiddsschuld) van lidstaten laten leiden en beheren door een niet-verkozen technocratische club van fianciële witch doctors  – de Trojka – die enkel de wetten van “de markten” in de gaten houden en niet die van de parlementen.

Noteer terzijde dat de begroting HET centrale beleidsinstrument is van regeringen. Het is via de begroting dat men een “rechts” of “links” beleid kan ontwikkelen. Neem de democratische controle over de begroting weg, en je hebt de kern van de souvereiniteit van regeringen afgenomen. En voor de “democratie” heeft dat gevolgen, want het maakt niet uit of je links dan wel rechts stemt. Daardoor staakten en betoogden we evenveel tegen de regering Di Rupo als tegen die van Michel. De EU-begrotingsakkoorden zijn simpel gesteld een machtsgreep, en dus rijst de vraag waar die macht nu ligt.

Het antwoord is helder. Juncker liet de Grieken rap weten dat “democratie niet in de weg mag staan van Europese akkoorden”. Vreemd – dit is een politiek argument dat enkel slaat op het akkoord om de economie te depolitiseren. Dus: de Grieken moeten zich (democratisch) akkoord verklaren met een (democratisch) EU-besluit om de economie (ondemocratisch) te laten beheren door bankiers en managers. En wat even vreemd is, is het feit dat men destijds (en nu) voor de Britten voortdurend een “opt-out” voorzag, met name wanneer EU-maatregelen de “vrijheid” van economische en financiële markten zouden beteugelen of een reeks sociale rechten voor werknemers zouden opleggen – terwijl de Grieken enkel tot absolute gehoorzaamheid verplicht zouden moeten zijn aan wat de EU in haar belobbyde waanzin ooit heeft beslist.

Wat Varoufakis gisteren deed komt neer op het her-politiseren van de economie. Hij bracht dus een fundamenteel punt op, geen detail., en het punt is van ongemeen belang voor de toekomst van de gehele EU  Hij stelt immers de machtsvraag opnieuw. Het is niet aan bankiers om de werkloosheidsuitkeringen en het armoede- of onderwijsbeleid van souvereine lidstaten te bepalen; het is aan de verkozen regeringen om dat te doen. Daarvoor zijn ze verkozen: om met een mandaat van hun electoraat een beleid te voeren. We verkiezen leiders niet om hun beleid door te schuiven naar leiders die wij niet hebben verkozen: Merkel, Cameron, of de Trojka en Goldman Sachs.

Het lijkt een simpel gegeven, en zo vanzelfsprekend in een democratie dat het naief klinkt. Maar Varoufakis gaat met die simpele boodschap een enorme ideologische oorlog in met potentieel enorme gevolgen voor het machtsregime waarin we leven, en dus voor elk van ons in ieder aspect van ons leven. Hij draait in enkele minuten de evolutie terug van de Europese “common sense” die spectaculair is gegroeid sinds 2008, die zelfs de “linkse” partijen in de EU heeft meegezogen, en die nu plots op een breekpunt is beland. En Varoufakis heeft prima redenen: het beleid van de Trojka – het “volgen van Europese akkoorden” dus – heeft de economische crisis in Griekenland verdiept en heeft er een immense sociale en politieke crisis aan toegevoegd. Dit Trojka-beleid werkt dus niet, want Griekenland voert het al jaren uit met de gekende desastreuze gevolgen. De niet-verkozen keizers blijken geen kleren aan te hebben, hun “deskundigheid” blijkt niet op te wegen tegen die van democratisch verkozen verantwoordelijken – ook Varoufakis is een econoom, geen dilettant, maar hij legt verantwoording af tegenover een verkozen parlement en niet tegenover de rating bureaus in Wall Street.

De feiten staan dus aan de kant van Varoufakis, de ideologie moet volgen. Het wordt nu voor alle partijen en bewegingen, links en rechts, een zeer dringende zaak om zich te bezinnen over de ideologische “common sense” die ze de laatste jaren hebben gedeeld. Ze moeten zich dus bezinnen over de machtsvraag die plots weer open voor discussie blijkt. Wie leidt een open en democratische samenleving, en wier belangen moeten erin worden gediend? Die van de “markten”? of die van de mensen? De vraag is bedrieglijk eenvoudig, want je hebt ballen nodig om ze opnieuw te beantwoorden op de manier die we de laatste jaren zijn afgeleerd. En het gezicht van Dijsselbloem na de uitspraak van Varoufakis maakte duidelijk dat zo’n antwoord enkel op verbijstering en afgrijzen kan rekenen in de kringen die het afgeleerd zijn.

De partijen en bewegingen zetten daar best haast achter, want het transatlatische handelsverdrag dat thans op de onderhandelingstafel ligt dreigt het machtsregime dat Griekenland heeft geleid tot een week terug, en dat daar volslagen vernietigend is gebleken, via een vloedgolf aan nieuwe wetten, regels en instellingen in ons aller bestel te verankeren.

Links

http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2015/01/31/economen-eu-kan-alleen-winnen-bij-nieuwe-start-griekenland

http://krugman.blogs.nytimes.com/2015/01/28/thinking-about-the-new-greek-crisis/?_r=0

http://www.nytimes.com/2015/01/30/opinion/paul-krugman-europes-greek-test.html

http://www.cnbc.com/id/102367704

http://www.theguardian.com/busin

http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2013/wp1367.pdf

https://jmeblommaert.wordpress.com/2014/09/27/wie-steunt-een-besparingspolitiek-nog/

https://jmeblommaert.wordpress.com/2013/09/28/griekenland-de-universiteiten-storten-in/

by-nc

Advertisements

About jmeblommaert

Taalkundig antropoloog-sociolinguist, hoogleraar Taal, Cultuur en Globalisering aan Tilburg University. Politiek publicist.

1 Response

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s