Drie stellingen over hedendaagse politiek (uit “Ik Stel Vast”, 2001)

Jan Blommaert 

In 2001 verscheen “Ik Stel Vast” bij EPO. Het boek behandelde de grote “vernieuwing” van de politiek in de jaren 1990-2000, van Wilfried Martens tot Vincent Van Quickenborne, zeg maar. Het is niet langer in de handel te verkrijgen, en dat is jammer want er blijkt weinig veranderd. Wat volgt is een korte tekst waarin ik de drie belangrijkste stellingen uit “Ik Stel Vast” destijds vatte. Men kan zelf oordelen of er veel is veranderd.

Image

‘Ik Stel Vast’ is een boek over de politieke vernieuwingen van de jaren negentig. Het is georganiseerd rond drie centrale stellingen, waaruit een aantal andere voortvloeien.

1. Het nieuwe in de politieke vernieuwing van de jaren negentig zit vooral in de communicatie van de politiek, in de voorstelling ervan. Massamedia, websites en megapromotie worden belangrijker dan ooit. Daardoor verandert het politieke bedrijf ten gronde, en de vorm van politiek wordt een centraal deel van de inhoud ervan.

-Alle partijen zijn in de jaren negentig gaan geloven dat de vrije markt een model voor democratie is: een goede democratie is een democratie die marktmodellen hanteert.

-In de jaren negentig zien we hoe politieke communicatie volledig in de greep komt van marketing-formaten en modellen. Grootschalige reclamecampagnes, opinie-onderzoek en entertainment-formaten nemen de bovenhand in de politieke communicatie.

-De nieuwe massacommunicatie is niet zomaar een verandering in de vorm van politiek; ze verandert het wezen van de politiek zelve: bepaalde thema’s lenen zich beter tot ‘vernieuwde’ politiek dan andere. Dit leidt tot spektakelpolitiek, emopolitiek enzomeer, en het veiligheidsthema zowel als het migrantenthema zijn daarvan illustraties.

-Onze hedendaagse politici zijn ge-Clintonificeerd: ze maken hun privé-eigenschappen tot deel van hun eigenschappen als politicus. Ze doen dit om de kloof met de burger te dichten, om zichzelf meer als ‘burger’ voor te stellen. Maar net daardoor wordt de kloof vergroot, want door het aanreiken van privé-elementen ontstaat er een nieuwe ruimte voor kritiek op politici.

-Alle klassieke partijen zijn in de jaren negentig overgegaan van massapartijen naar massacommunicatie-partijen. Alle partijen zijn overgegaan naar een zelfomschrijving als ‘producent’ tegenover een ‘cliënteel’.

2. In dit proces van verandering is ideologie uit de politieke analyses verdwenen en vervangen door individualisering en personalisering. Er is geen systeemkritiek meer, maar politieke kwesties worden gereduceerd tot individuele problemen, emoties en anekdoten. Een legitieme democratie wordt voorgesteld als een democratie die stemmen van individuele burgers vertolkt: een directe democratie zonder middenveld. De relatie tussen democratie en een marktkapitalistisch systeem wordt niet meer onderzocht.

-Alle partijen zijn in de jaren negentig gaan geloven dat de markteconomie de enig mogelijke economie is. Daardoor hebben ze zowel alle ideologie opgegeven, als de laatste restjes reële macht en de laatste instrumenten voor werkelijke vernieuwing uit handen gegeven.

-Dit verklaart de onzekere houding van de partijen tegenover de huidige antiglobalisatiebeweging. Dit laatste is een typische anti-systeembeweging, die niet in personalistische termen kan gevat worden. De reacties van politici zijn dan ook tweeërlei: ofwel volledige stilte, ofwel het beklemtonen van ethiek in het kapitalistische systeem.

– Wat we nu verstaan onder democratie is een geheel van regels en procedures, niet een geheel van principes. Daardoor komt het dat extreem rechts als ‘democratisch’ kan afgeschilderd worden.

-Onze democratie kan zichzelf niet meer voorstellen als een groot verhaal, een ideologie. Daardoor is ze een democratie in stervensbegeleiding.

-De ‘zaagcultuur’ die we nu kennen is niets anders dan het verdwijnen van ideologie: in de plaats van enkele grote verhalen komen er duizenden kleintjes.

3. In de jaren negentig zien we een parallelle ontwikkeling van enerzijds de politieke vernieuwing en anderzijds de doorbraak van extreem rechts. Er is een verband tussen beide evoluties:  de dominantie van anekdotiek en personalisatie wordt virtuoos uitgespeeld door extreem rechts, dat zichzelf binnen het huidige kader kan voorstellen als een perfect democratische beweging.

-De politieke vernieuwing van de jaren negentig heeft paradoxaal genoeg mee bijgedragen aan de doorbraak van extreem rechts in België (en elders).

-De idee van directe democratie is virtuoos opgepikt door extreem rechts en is een succesvol instrument geworden in de extreem-rechtse propaganda: wij zijn de stem des volks.

-Extreem rechts speelt een thuiswedstrijd als het over democratie gaat. Het Vlaams Blok is niet enkel dominant inzake thema’s zoals immigratie en veiligheid, maar ook als het gaat om de definitie van democratie.

Advertisements

About jmeblommaert

Taalkundig antropoloog-sociolinguist, hoogleraar Taal, Cultuur en Globalisering aan Tilburg University. Politiek publicist.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s