Wat is er nog goed aan vakbonden?

Afbeelding

Jan Blommaert

De RVA blijkt vele miljoenen te veel uit te keren, en voor de N-VA zijn de vakbonden daar de schuldigen aan. Het is een zoveelste, maar stilaan wat amechtige poging van de N-VA en haar steungevers om de vakbonden te verzwakken. Ook al worden de klappen steeds minder krachtig, ze blijven vallen. Vandaar dit beschouwende stuk over waarom we vakbonden nog steeds hard nodig hebben.

We zijn het laatste anderhalf jaar geconfronteerd geworden met allerhande ware of gefokte schandaaltjes, allemaal rond geld, waarin de Belgische vakbonden betrokken zijn geraakt. ACV en ABVV blijken allemaal in zekere mate te hebben meegelopen in het systeem dat ze zelf, elders, bestrijden. Dat is niet goed, en we moeten daar niet flauw over doen: de vakbonden moeten hun augiasstallen opruimen, punt uit. Je kan geen moreel gezag putten uit immoreel gedrag.

Het omgekeerde is echter ook waar: degenen die de vakbonden aanvallen hebben uiteraard doorgaans zelf boter op het hoofd, en wijzen op de schuld van anderen wist de eigen schuld niet uit. Een spelletje “jij ook!” of “jij bent begonnen!” lost dan ook niets op. Het schept, zoals gezegd, twee schuldigen, eentje meer dan daarvoor, en het tovert geen enkele schuld weg.

Dat lijkt wel zo, want de pers hakt gretig in op vakbonden en lijkt te genieten van het ongemak van deze grote organisaties. Over het laatste anderhalf jaar hebben we wel degelijk een toename gezien van genadeloze vakbonds-bashing in de media. Elke staking of betoging lokt de meest oppervlakkige journalistieke duiding uit en gaat gepaard aan spasmen van publieke vervloeking op de forumpagina’s van de media. Ook hier hoeft men niet flauw over te doen: de berichtgeving over vakbonden en hun acties is stilaan op zich een schandaal aan het worden.

Het is dan ook goed om nog eens te herhalen waarvoor vakbonden staan en waarvoor we ze nodig hebben. Dat is nuttig voor het grote publiek, en misschien zelfs voor de vakbondsleden die hun augiasstal willen opruimen.

Vakbonden staan historisch voor een bepaald mensbeeld: dat van een volledige en veelzijdige mens, die via arbeid zijn of haar vrijheid verdient en zich daardoor als burger en als compleet mens kan ontplooien. Vakbonden staan, kortom, voor het principe van menselijke waardigheid: wanneer arbeid in z’n verschillende vormen – en die houden ook werkloosheid in – de waardigheid van de mens aantast, dan komt de vakbond in opstand. De mens is immers geen verlengstuk van de machine, geen lastdier, en ook geen “menselijke grondstof” (een vertaling van het Engelse human resources).

Dat mensbeeld staat volkomen haaks op het mensbeeld dat vandaag door de EU wordt uitgedragen – een mens lijkt maar waarde te hebben wanneer hij een door private ondernemers betaalde baan heeft – en dat in eigen land ook door de georganiseerde ondernemers wordt uitgedragen. Die laatsten worden daarin steeds meer gevolgd door de overheden; in het domein van het onderwijs is dit neoliberale mensbeeld al helemaal doorgedrongen, en ook alles wat welzijn en sociale zekerheid betreft is al doortrokken van dit beeld. Het is van groot belang te beseffen dat vakbonden dit mensbeeld bestrijden, en dat dit geen detail is. Achter dat beeld gaan immers wij allemaal schuil; dit gaat niet over abstracte mensen maar over U en ik, en over onze kinderen.

Ten tweede, vakbonden zien arbeid als een collectief gegeven, waarin rechten en plichten collectief worden bepaald. Waarom? Omdat in het veld van arbeid de macht volkomen ongelijk verdeeld is. Een individuele werknemer heeft geen enkele hefboom van macht tegenover de ondernemer; hij of zij is dan ook overgeleverd aan de willekeur van deze laatste. Enkel wanneer zwakke mensen zich groeperen, en zo in staat zijn een heel bedrijf of sector te raken bij conflicten, heeft de werknemer een mate van macht. Het beginsel van solidariteit dient dit doel: solidariteit is het enige middel dat de werknemers tot een echte tegenmacht kan maken.

Ook dit principe staat op de helling in een tijd van 360 graden evaluaties, persoonlijke ontwikkelingsplannen, individuele variabele loonafspraken, flexwerk en zo meer. Mensen lijken het zogenaamde “maatwerk” op de arbeidsmarkt zeer te smaken, want zij “krijgen” voordelen die collectief nooit gegund zouden worden. Vele vakbonds-bashers behoren tot deze categorie. Jammer genoeg vindt men een groeiend aantal van hen enkele jaren later terug aan de deuren van de vakbondskantoren, wanneer ze die individueel bedongen baan-met-bonus kwijt geraakt zijn.

Is die tegenmacht nodig? Ja, want dit is het derde punt dat we moeten aanhalen. De vakbonden maken al vele decennia lang duidelijk dat “de economie” niet beperkt is tot de bedrijven maar heel de samenleving omvat, en dat “groei” niet enkel over bedrijfswinsten gaat maar over de welvaart van de hele samenleving. Als de balans naar een zijde overhelt, dan is de economie ziek, want dan zorgen hogere bedrijfswinsten voor verarming in de samenleving. Dat is zowel onrechtvaardig als economisch nefast. Zelfs het IMF is het daarmee nu eens.

Die balans helt wel degelijk over naar een kant. We zijn eraan gewoon geraakt dat we “de economie” zien als een los staand iets, dat zich niets gelegen laat aan de wetten van de democratische samenleving. Kijk naar Griekenland voor voorbeelden. We zijn ook gewend geraakt aan een begrip “groei” dat enkel staat voor opverende grafieken voor aandeelhouders, terwijl diezelfde “groei” duizenden arbeidsplaatsen kost en de arbeidsvoorwaarden van vele anderen aantast. Wat “groeit” er dan eigenlijk? En wie poogt ons wijs te maken dat we erop vooruit gaan wanneer we met z’n allen verarmen? Wiens Euro wordt hier eigenlijk gered?

Er is dus nu, meer dan ooit, behoefte aan vakbonden die de drie bovenstaande punten aanhangen. Laat de vakbonds-bashers dus maar huilen; ze zijn allemaal producten van een welvaartstaat die in verregaande mate is afgedwongen door de vakbonden, en dus niet geschonken door ondernemers. Objectief hebben ze alle voordeel bij een economie die onderworpen is aan de wetten van de democratische samenleving, en niet omgekeerd. Als ze dat nu niet beseffen dreigen ze dat spoedig op een ruwe manier te leren, wanneer hun eigen arbeidsvoorwaarden verslechteren en hun kinderen opgroeien in een samenleving waarin alles te koop is, maar dan enkel voor zij die er geld voor hebben. Voor een minderheid dus.

Wat we nodig hebben is een vakbond die nog sterker staat, die nog harder op het gaspedaal durft te duwen, die de wil van zijn honderdduizenden leden, werkenden en werklozen, doordrukt om hun belangen te verdedigen. Ze zijn tot nader order de enige organisaties die kunnen beweren dat ze met hun acties de overgrote meerderheid van de samenleving dienen. VOKA en UNIZO kunnen dat onmogelijk beweren, net zomin als bijvoorbeeld de Orde van Architecten of de tabakslobby. Het IMF en de Europese Centrale Bank kunnen dat nog minder.

Dat de huidige vakbonden die uitdaging maar zullen aankunnen wanneer de eigen stallen uitgemest zijn, is duidelijk. En wat ook duidelijk is, is dat die vakbonden intern aan een stevige zelfkritiek en herbronning mogen beginnen. Er is immers niets wat hen, in de huidige staat der dingen, een strategische voorsprong geeft in de grote sociaaleconomische debatten. Ze kunnen daar enkel hun gewicht laten gelden wanneer ze zuiver op de graat zijn. Dat werk moet dus gebeuren, en snel, want rechtstreeks of onrechtstreeks hangt het lot van ons allemaal daarvan af.

Tenslotte, voor wie het zich afvraagt: ikzelf ben geen lid van een Belgische vakbond, ik heb dus niet het geringste onmiddellijke belang bij dit standpunt. Maar ik werk in een land – Nederland – waar de vakbonden volkomen in de marge van de macht gedrukt zijn. Ik voel het verschil in elk aspect en op ieder moment van mijn arbeidend leven.

by-nc

Advertisements

About jmeblommaert

Taalkundig antropoloog-sociolinguist, hoogleraar Taal, Cultuur en Globalisering aan Tilburg University. Politiek publicist.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s